Gruzja: w cieniu Moskwy

wp.pl | dodane 2009-01-02 (12:37)

A A A

Królestwo Gruzji jednoczące mieszkańców górskich dolin Zakaukazia narodziło się już w IV w. p.n.e., ale zawsze pozostawało w cieniu swoich potężnych sąsiadów. Było podbijane przez Rzymian, Arabów, Mongołów, Persów, Turków i Rosjan, a uzyskiwało niezależność tylko na krótko. Na niezależne, lokalne mocarstwo Gruzja wyrosła między XI i XIII wiekiem, jednak w końcu uległo naporowi muzułmańskich sąsiadów z południa. Gdy w połowie XVIII w. te chrześcijańskie od IV w. ziemie wyzwoliły się spod władzy muzułmanów, natychmiast znalazły się w strefie wpływów Rosji i od 1810 r. stało się jej częścią. Od tego czasu Rosjanie traktują Gruzję jako swój bufor graniczny z Turcją – tak Rosjanie, jak i Gruzini wyznają prawosławie.

Po rewolucji październikowej w 1917 r. Gruzini, podobnie jak inne narody niewolone przez Rosję, ogłosili niepodległość, tworząc w 1918 r. Demokratyczną Republikę Gruzji. W tym czasie na terenie Osetii Południowej, leżącej w granicach Gruzji, utworzono Narodową Radę Osetyjczyków, która starała się o władzę w całej Osetii. Bolszewicy zdobyli w Radzie przewagę i zaczęli forsować włączenie Osetii do państwa radzieckiego. Zostali jednak wypędzeni przez wojska gruzińskiej. W 1919 r. walki wybuchły ponownie, gdy Osetyjczycy uzyskali wsparcie Lenina. Jednak Armia Czerwona została rzucona na Zachód, by podbić Polskę, a Osetyjczycy pozostawieni bez wsparcia znowu ulegli Gruzinom.

Po Cudzie nad Wisłą państwo radzieckie, nie mogąc rozszerzać swoich granic na Zachód, znowu skierowało swoje siły na Kaukaz. W 1921 r. w Gruzji zwyciężyli bolszewicy, a rok później Gruzińska Socjalistyczna Republika Radziecka, będąca częścią Zakaukaskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej stała się częścią ZSRR. Mimo obietnic towarzyszy z Moskwy, Osetia Południowa nie została połączona z Osetią Północną leżącą po drugiej stronie Kaukazu, ani nie uzyskała takiego statusu jak Gruzja w ramach ZSRR. Jako obwód autonomiczny pozostała w granicach Gruzińskiej SRR – i faktu tego nie kwestionował nikt do 1991 r. Osetia Północna, w której mieszkało blisko 90% Osetyjczyków, była wtedy i pozostaje do dziś częścią Rosji. Północno-zachodnia część Gruzji – Abchazja – po opanowaniu przez Armię Czerwoną w 1921 r. została włączona do państwa radzieckiego jako Abchazka Socjalistyczna Republika Radziecka. Jednak w 1931 r. włączono ją jako autonomiczne terytorium z powrotem w granice Gruzji.

Różne języki, różne religie

Pod koniec lat 80., gdy wśród narodów Kaukazu na powrót zaczął się budzić nacjonalizm, Gruzja była mocno zróżnicowana narodowościowo: w populacji liczącej ok. 5 mln ludzi blisko 84% stanowili Gruzini, jednak dzielili się oni na grupy mówiące różnymi dialektami: gruzińskim (70% ludności Gruzji), mengrelskim (9%), adżarskim (5%), laz i swanskim.

Adżarowie, czyli Gruzini z Adżarii (południowego regionu kraju), są muzułmanami w odróżnieniu od większości mieszkańców Gruzji. Oprócz tego w Abchazji mieszkało ok. 93 tys. Abchazów (2% populacji Gruzji), których język na ich autonomicznym terytorium miał status języka urzędowego. Natomiast w Osetii Południowej żyło 65 tys. Osetyjczyków (1%), marzących o połączeniu ich regionu z Osetią Północną. Mozaikę narodowościową dopełniają mniejszości rozsiane po całym kraju: po 6% Ormian i Azerów, a także ok. 1% Rosjan i mniejsze grupy m.in. Czeczenów, Greków, Żydów, Kurdów i Turków.

Osetyjczycy, Abchazi i Adżarowie od lat domagali się większej niezależności i okazywali swoje niezadowolenie wobec gruzińskiej dominacji. Już od czasów pierestrojki, czyli końca lat 80., stało się jasne, że dla utrzymania integralności granic Gruzja będzie musiała walczyć zbrojnie. Strategicznym obszarem dla Gruzji jest Osetia Południowa: znajduje się w samym sercu kraju, jej granica przebiega 35 km od stolicy Gruzji – Tbilisi, przez Osetię przebiega jedyna wygodna droga przez Kaukaz (tunel Roki), a do tego leży ona tuż obok głównych gazo- i ropociągów w Gruzji oraz głównego szlaku komunikacyjnego ze wschodu kraju na zachód. Warto zaznaczyć, że w 1989 r. Gruzini w Osetii Południowej stanowili aż 29 proc. ludności (Osetyjczycy – 70%), natomiast w Abchazji – 45% (Abchazi – 18%, Rosjanie i Ormianie – po 14%).

„Gruzja dla Gruzinów”

Pierwsze starcia i zamieszki w Abchazji i Osetii Południowej zaczęły się jeszcze w 1989 r., a więc na dwa lata przed referendum, w którym większość mieszkańców Gruzji opowiedziało się za niepodległością. Separatyści zaczęli działania dyplomatyczne, w końcu jednak wybuchły walki, które zaostrzyły się, gdy w maju 1991 r. prezydentem Gruzji został Zwiad Gamsachurdia, głoszący hasło „Gruzja dla Gruzinów”. Gamsachurdia próbował odzyskać kontrolę nad Osetią, jednak siedem miesięcy po objęciu urzędu został obalony przez wojskowych, a pucz został prawdopodobnie przygotowany i przeprowadzony przez rosyjski Specnaz i wywiad rosyjski. Gruzję ogarnął chaos i wojna domowa, w której oprócz wojsk gruzińskich i separatystów aktywnie wzięły udział siły rosyjskie, ormiańskie i azerskie.

W marcu 1992 r. przywódcą Gruzji został były radziecki minister spraw zagranicznych Eduard Szewardnadze. W maju tego roku podpisał on porozumienie w Dagomysie, na mocy którego w Osetii Południowej zaczęły stacjonować siły pokojowe złożone z batalionów: osetyjskiego, rosyjskiego i gruzińskiego. Ich rozmieszczenie pokryło się z tym, w jakim zastał siły osetyjskie i gruzińskie rozejm.