Prezydent, który ukradł 5 mld dolarów

wp.pl | dodane 2010-08-02 (12:31)

A A A

Mobutu Sese Seko lubił, gdy nazywano go Leopardem Zairu (fot. AFP / Walter Dhladhla)

Był jednym z panów świata. Szybował po niebie wyżej niż Ikar i długo unikał upadku. Choć swoją ojczyznę doprowadził do ruiny i był winny śmierci tysięcy ludzi, to wszyscy zabiegali o jego względy. W pas kłaniali mu się amerykańscy prezydenci oraz francuscy dygnitarze, a władcy Kremla pragnęli jego przyjaźni - Mobutu Sese Seko, "Leopard Zairu".

Jednak gdy w 1997 roku chory na raka prostaty dyktator umierał na wygnaniu w Maroku, niewielu szczerze go opłakiwało. Jego rodacy cieszyli się, że nadszedł kres rządów, które wepchnęły kraj w przepaść. Zachodnie stolice odetchnęły z ulgą, bo historia zasypywała właśnie ich najbardziej kompromitującego sojusznika.

Mobutu Sese Seko rządził krajem w centrum Afryki przez 32 lata. Był ostatnim z zimnowojennych tyranów, prawdziwym symbolem swojej epoki.

Zobacz cały Poczet Zbrodniarzy!

Zły ląd

Dziwna i niebezpieczna to kraina. Na każdego, kto zapragnie nią władać, rzuca urok. Klątwa ta sprawi, że nawet najrozsądniejszy, najbardziej opanowany człowiek zapłonie nieposkromioną żądzą bogactw, które skrywa Kongo. Są tam wieczne diamenty, czarna ropa i biała kość słoniowa, są niepoliczalne ilości cennych metali i minerałów. Opętani chciwością byli i tradycyjni monarchowie starożytnego Królestwa Konga, i "cywilizowany” Leopold II z Belgii, który zagarnął tę ziemię, by kosztem blisko 10 milionów istnień wyrwać z niej wszystko, łącznie z duszą.

Początkowo wydawało się, że urodzony w 1930 roku Joseph Desire Mobutu będzie w stanie oprzeć się temu zgubnemu zewowi. Po władzę w Kongu sięgnął po raz pierwszy niedługo po ogłoszeniu niepodległości, we wrześniu 1960 roku, gdy jako szef sztabu armii obalił w bezkrwawym zamachu stanu premiera Patrice’a Lumumbę. Nie skorzystał jednak z możliwości ogłoszenia się głową państwa i szybko zwrócił urzędy cywilom. Mimo to jego ojczyzna pozostała areną gladiatorskiej wręcz walki między Belgami, CIA i KGB, które starały się umocnić swoje wpływy na tym bardzo ważnym strategicznie skrawku globu.

Pięć lat później Mobutu dokonał kolejnego przewrotu, ale tym razem - tłumacząc się chęcią wyciągnięcia kraju z odmętów wojny domowej i korupcji urzędników - zatrzymał kontrolę w swoich silnych rękach. Potem nastąpiła seria publicznych egzekucji na skompromitowanych politykach, kilka udanych operacji wojskowych przeciwko rozmaitym partyzantkom i sytuacja w Kongu naprawdę się ustabilizowała.

Joseph Desire, od początku podający się za zdecydowanego antykomunistę, zyskał wielką sympatię Waszyngtonu jeszcze w czasach, gdy był "tylko" dowódcą armii. Po objęciu władzy udało mu się poskromić inflację i przeprowadzić kilka mądrych reform, dzięki pomocy amerykańskich specjalistów. Zdawało się, że Kongo w końcu zacznie wykorzystywać swój potencjał ekonomiczny, tak bardzo roztrwoniony w latach bratobójczych walk.

W 1970 roku prezydent USA, Richard Nixon, mówił do Mobutu: Chociaż jesteś młody i pochodzisz z młodego narodu, są rzeczy, których możemy się od ciebie uczyć. Lider Konga tak bardzo się Amerykanom podobał, że wysyłali do centrum Afryki miliony dolarów pomocy finansowej. Nie przejmowali się faktem, że kongijski prezydent rządził dekretami i zezwalał na istnienie tylko jednej partii politycznej - swojej - do której zapisać musieli się wszyscy obywatele. Ani tym, że tortury stały się powszechną metodą przesłuchań i karania wrogów afrykańskiego przywódcy.

Rekomendacje z Białego Domu zachęciły amerykańskie firmy do inwestowania w Kongu, zwłaszcza w sektorze wydobywczym. Światowe ceny miedzi, głównego towaru eksportowego kraju, były bardzo wysokie, więc do państwowego skarbca zaczęły wpływać ogromne sumy.

I wtedy ta kraina, dziwna i niebezpieczna, powiodła kolejnego władcę na pokuszenie.

Czar działa

Mobutu, zachęcony deszczem dolarów i franków, zaplanował bardzo kosztowne inwestycje: tamy na wielkich rzekach, ogromne młyny, kopalnie, fabryki, drogi, linie elektryczne. Projekty te były warte łącznie około 2 miliardów dolarów.

Prezydent pragnął zmienić Kongo nie tylko pod względem gospodarczym, lecz także duchowym - bardzo duży nacisk kład na afrykanizację kraju. Na każdym kroku podkreślał dumę ze swojego afrykańskiego pochodzenia i - często pod groźbą kary - oczekiwał tego od swoich obywateli. Nazwę państwa zmieniono na Zair, jak w starożytności określano rzekę Kongo. Belgijskie nazwy miast i regionów zastąpiono nowymi, lokalnymi: stolica Leopoldville stała się Kinszasą, a prowincja Katanga - Szabą. Mieszkańcy musieli zmienić chrześcijańskie imiona na afrykańskie, a obowiązkowym strojem stały się tradycyjne tuniki.

Władca również przybrał inne imię. Nie był już Josephem Desire, lecz Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu wa za Banga. W jego własnym tłumaczeniu z języka Ngbendu oznaczało to: "potężny wojownik, kroczący od triumfu do triumfu, pozostawiający za sobą zgliszcza". Przekład w języku Tshiluba jest nie mniej interesujący: "kogut, który nie odpuści żadnej kurze". Mobutu miał, naturalnie, liczne potomstwo.

Afrykanizacja to tylko część ideologii, która wkrótce stała się znana jako mobutyzm. Jej drugą stroną był wszechobecny kult jednostki. Postać odzianego w skórę leoparda dyktatora pojawiała się wszędzie: w telewizji (chociaż tylko nieliczni Kongijczycy posiadali odbiorniki, podobnie jak dziś) na ulicznych plakatach, obrazach w szkołach lub małych odznakach przyczepianych do marynarek przez co bardziej gorliwych lub ostrożnych urzędników. Mobutu wychwalano w pieśniach i poezji, z niesamowitą pieczołowitością przedstawiano na malowidłach. Miejsca związane z jego życiem oznaczano jako punkty, organizowanych przez "górę", obowiązkowych pielgrzymek.

Ojciec Narodu, Wybawiciel Ludu, Najwyższy Dowódca, Wielki Strateg - to tylko niektóre z tytułów przyjętych przez satrapę. Często określał siebie jako jedynego gwaranta stabilności kraju. Bez niego, jak mawiał, Kongo może tylko i wyłącznie pogrążyć się w chaosie. Mobutu albo śmierć.

Mus to mus

Euforia związana z ekonomiczną stabilizacją nie trwała długo. Mobutu po kilku latach okazał się człowiekiem chciwym i do cna skorumpowanym. Kasę państwową traktował jak swoją prywatną skarbonkę, podobnie bank narodowy. Gdy chciał zarobić, po prostu wysyłał za granicę samolot pełen złota lub miedzi. Za rządowe pieniądze kupował luksusowe rezydencje w Europie i Afryce. Sto milionów dolarów przeznaczył na wybudowanie w swojej rodzinnej wiosce Gbadolite pałacu, przed którym postawiono lotnisko mogące przyjąć nawet wynajmowane przez niego concorde’y. W latach 80. jego prywatny majątek wyceniano na 5 miliardów dolarów, co czyniło go jednym z najbogatszych ludzi świata.