Iran puka do atomowego klubu

Fundacja im. Kazimierza Pułaskiego | dodane 2010-03-01 (14:23)

A A A

Reaktor atomowy w mieście Buszer. (fot. AFP / IRAN ATOMIC ENERGY ORGANIZATION )

Niewątpliwie jednak najważniejszym ze środków służących umacnianiu strategicznego oddziaływania Iranu na sytuację w regionie bliskowschodnim jest program jądrowy.

Irańska aktywność nuklearna, której początki sięgają jeszcze rządów szacha, miała aż do 2002 roku charakter tajny - społeczność międzynarodowa nie miała żadnej wiedzy ani nawet świadomości, że Iran prowadzi zaawansowane prace naukowo-badawcze i rozwojowe w zakresie technologii wzbogacania uranu. Od ośmiu lat irański program nuklearny i polityka władz w Teheranie w tym zakresie wzbudzają poważne kontrowersje społeczności międzynarodowej, która podejrzewa Iran o dążenie do pozyskania własnej broni atomowej. Szczególne zaniepokojenie budzi do dziś fakt małej przejrzystości irańskiego programu jądrowego i wieloznaczne zachowanie władz irańskich w tym kontekście.

Upór, z jakim Iran dąży do realizacji swego programu nuklearnego i wejścia w posiadanie atomowego know-how, nie powinien jednak dziwić, jeśli wziąć pod uwagę irańskie aspiracje mocarstwowe względem regionu. Ewentualne dysponowanie przez Teheran bronią jądrową wraz ze środkami jej przenoszenia w postaci rakiet balistycznych, stanowić będzie bowiem najważniejszy element irańskiej dominacji strategicznej w szeroko ujętym regionie.

Program nuklearny ma więc dla Iranu - jego strategicznych celów aktywności w regionie oraz aspiracji - znaczenie fundamentalne i można pokusić się o stwierdzenie, iż Irańczycy nie zrezygnują dobrowolnie z jego kontynuacji, co więcej: za wszelką cenę będą dążyć do jego zakończenia, nawet ryzykując rozpętanie regionalnego konfliktu.

Dotychczasowe doświadczenia i przebieg wydarzeń skłaniają zresztą najpewniej władze w Teheranie do optymizmu. Zasadniczą osią dotychczasowych działań Iranu wobec społeczności międzynarodowej niezmiennie pozostaje niezwykle skuteczne stosowanie taktyki "gry na czas" i "negocjacji na temat negocjacji". Począwszy od 2002 roku, Teheran wielokrotnie ogłaszał jednostronne moratoria na kontynuowanie procesu wzbogacania uranu, wiele razy zgadzał się też na żądania Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej lub wielkich mocarstw, aby po pewnym czasie wznawiać kontrowersyjną aktywność lub odrzucać uzgodnione już kompromisowe rozwiązania problemu.

Mocarstwowy Iran - skutki dla regionu

Brak właściwej współpracy Iranu ze wspólnotą międzynarodową i dwuznaczny charakter jego programu jądrowego, w połączeniu z agresywną retoryką władz w Teheranie i ich wysoce asertywną polityką regionalną sprawiają, że irańskie aspiracje mocarstwowe budzą liczne kontrowersje i obawy. Dotyczy to zarówno państw regionu, jak i mocarstw zewnętrznych, które tradycyjnie angażują się w rozwój wydarzeń na Bliskim Wschodzie.

Determinacja Teheranu stawia więc przed wspólnotą międzynarodową zasadnicze pytanie: co dalej? Pytanie to dotyczy w istocie nie tylko taktycznej kwestii, to jest ewentualnych działań i reakcji wobec samego irańskiego programu nuklearnego, ale też znacznie głębszego, strategicznego problemu: czy wspólnota międzynarodowa jest gotowa uznać, iż Iran - w jego obecnym kształcie polityczno-ustrojowym, z obecnymi aspiracjami i stosunkiem do problemów regionu - może mieć status regionalnego mocarstwa, jednocześnie najpewniej będąc także państwem nuklearnym (w wymiarze militarnym)?

Jak się wydaje, na obszarze samego Bliskiego Wschodu nie ma póki co zgody na uznanie mocarstwowej roli Iranu. Dla arabskich sunnickich państw obszaru Zatoki Perskiej radykalny, szyicki Iran stanowi poważne geopolityczne zagrożenie i wyzwanie. Ambicje irańskie nie zamykają się bowiem wyłącznie w sferze planów dominacji politycznej czy strategicznej, lecz dotyczą także takich aspektów, jak kwestie wyznaniowe (teologiczne) i przywództwa w świecie islamu.

Dla Arabii Saudyjskiej - której władca pieczętuje się oficjalnym mianem "strażnika świętych miejsc islamu" i pretenduje z tej racji do sprawowania rządu dusz nad wszystkimi "prawowiernymi" muzułmanami - perspektywa uznania wiodącej roli szyickiego Iranu jest nie do przyjęcia. Aspekt ten generuje poważne napięcia na linii Rijad-Teheran, jest także jednym z najważniejszych motorów strategicznej rywalizacji między oboma państwami, która ma wszelkie szanse i potencjał przerodzić się w poważną konfrontację.

Państwa arabskie postrzegają też jednostronne, radykalne działania irańskie, np. w Lewancie (Liban, Autonomia Palestyńska), jako zagrożenie dla misternie budowanego procesu pokojowego z Izraelem, którego istotnym elementem musi być uznanie przez muzułmańskie kraje regionu podmiotowości prawnomiędzynarodowej państwa żydowskiego. Teheran tymczasem otwarcie i głośno nawołuje - ustami przedstawicieli swego ultrakonserwatywnego establishmentu - do "wymazania Izraela z mapy świata”.

Państwa regionu obawiają się również, że nuklearny (a więc mocarstwowy) Iran stanie się lokalnym, brutalnym hegemonem, terroryzującym sąsiadów i wymuszającym na wszystkich regionalnych aktorach działania pod swe dyktando i według własnych interesów.

Świat musi najpewniej pogodzić się z nieodległą już perspektywą nuklearyzacji Iranu i wynikającą stąd geopolityczną rewolucją w całym regionieTomasz Otłowski

Nuklearyzacja dążącego do umocnienia swej geopolitycznej pozycji Iranu zagraża istniejącej obecnie w regionie bliskowschodnim względnej strategicznej równowadze sił. Gdyby jednak równowaga taka została zachwiana, szczególnie w przypadku potwierdzonego uzyskania przez Teheran broni jądrowej, to naturalnym niejako procesem będzie dążenie pozostałych krajów regionu do poprawy własnego położenia geopolitycznego względem Iranu. Najbardziej oczywistym mechanizmem umożliwiającym przywrócenie takiego strategicznego parytetu z Iranem, będą starania państw sąsiednich o pozyskanie własnego arsenału nuklearnego.

Celem tych działań byłoby osiągnięcie sytuacji, w której atomowy militarny potencjał Iranu jest równoważony (a jego strategiczne znaczenie de facto niwelowane) przez wdrożenie zasady "wzajemnego odstraszania” pomiędzy głównymi państwami regionu. Scenariusz taki oznaczałby więc, że proces nuklearyzacji Iranu - jeśli nie zostanie przerwany i zakończy się sukcesem - nieuchronnie doprowadzi do regionalnego wyścigu zbrojeń strategicznych.

W tym miejscu dotykamy sedna zasadniczego dylematu, przed jakim stoi dziś wspólnota międzynarodowa w kontekście "kwestii irańskiej”. Wiadomo bowiem, że każdy wyścig zbrojeń (a zwłaszcza strategicznych, związanych z dążeniem do pozyskania broni atomowej) zwiększa ryzyko przypadkowego wybuchu konfliktu.